Powstanie Warszawskie bez pomijanych historii. Kobiety i dzieci opowiadają inaczej

27 lipca 2026

W miejskim videocascie o Powstaniu Warszawskim obok barykad pojawiają się głód, strach i codzienna walka o przetrwanie. Rozmowy pokazują doświadczenia kobiet i dzieci, o których przez lata mówiło się znacznie rzadziej. Wśród tych opowieści jest także dramat Zieleniaka oraz historia chłopca, który w jednej torbie przechowywał cały swój świat. Warszawa Mówi przypomina również, że skutki wydarzeń z 1944 roku wpłynęły na późniejszy kształt stolicy.

Kobiety opowiadają o Powstaniu przez pryzmat codziennego przetrwania
Historia chłopca z torbą pokazuje cenę wojny ponoszoną przez dzieci
Odbudowa Warszawy stała się także próbą zaprojektowania jej od nowa
„Warszawa Mówi” jest dostępne na kilku platformach

Kobiety opowiadają o Powstaniu przez pryzmat codziennego przetrwania

Najnowszy odcinek cyklu nosi tytuł „HERstoria Powstania Warszawskiego”. Kamil Dąbrowa rozmawia w nim z Agnieszką Cubałą, autorką książek „Kobiety 44”, „Dzieci 44”, „Młodzi 44” i „Zwyczajni 44”. Punktem wyjścia są wspomnienia kobiet oraz obraz życia, które mimo walki musiało toczyć się dalej.

Powstanie jest dla warszawiaków wiecznie żywe, można je oglądać z różnych perspektyw i wciąż odkrywać nowe aspekty.

Prowadzący zwraca uwagę, że relacje kobiet przesuwają akcent z walk na ulicach na sprawy pozornie bardziej przyziemne, ale decydujące o przetrwaniu. Chodziło o zdobycie jedzenia, opiekę nad rannymi i próby zapewnienia bezpieczeństwa bliskim. Wspomnienia pozwalają zobaczyć 63 dni Powstania także przez kolory, zapachy i rytm codziennych obowiązków.

Agnieszka Cubała podkreśla, że bohaterstwo nie zawsze oznaczało udział w ataku czy obronę budynku. Czasem było nim znalezienie garści zboża, z którego można było ugotować tak zwaną zupę plujkę. Takie świadectwa pokazują, że odpowiedzialność za życie innych spoczywała również na matkach, siostrach i sanitariuszkach.

Szczególnie trudny fragment rozmowy dotyczy Zieleniaka. Autorka mówi o masowych gwałtach popełnianych na kobietach, w tym nastolatkach i dzieciach, a także o przemocy dokonywanej na oczach innych osób. Zwraca uwagę, że temat przez lata pozostawał niewygodny i rzadko trafiał do publicznej pamięci.

Zieleniak powinien nam się przede wszystkim kojarzyć z ogromną krzywdą kobiet, z masowymi gwałtami, które były dokonywane w sposób bestialski.

Cubała poświęciła tym wydarzeniom rozdział „Porwana sukienka” w książce „Kobiety 44”. Przywołanie tej historii poszerza obraz Powstania o doświadczenie ofiar, których los nie mieści się w opowieści o wojskowym bohaterstwie.

Historia chłopca z torbą pokazuje cenę wojny ponoszoną przez dzieci

W rozmowie pojawia się także historia chłopca o pseudonimie „Torba”. Gdy Powstańcy zapytali go, co nosi w swojej torbie, odpowiedział, że cały swój świat. Miał przy sobie zdjęcie ojca poległego wcześniej w walce, różaniec matki, która zginęła podczas Powstania, oraz lalkę siostry.

Mam jeszcze was.

Tymi słowami chłopiec zwrócił się do Powstańców, którzy stali się dla niego nową rodziną. Krótka scena pokazuje, jak wojna odbierała dzieciom rodziców, rodzeństwo i poczucie bezpieczeństwa. Dzięki takim historiom odbiorca nie poznaje wyłącznie przebiegu walk, lecz także ich konsekwencje dla najmłodszych mieszkańców stolicy.

Odbudowa Warszawy stała się także próbą zaprojektowania jej od nowa

W siódmym sezonie „Warszawa Mówi” znalazły się również dwie wcześniejsze rozmowy poświęcone Powstaniu. Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego, opowiadał o życiu stolicy przed wybuchem walk oraz o entuzjazmie mieszkańców, którzy przez kilka lub kilkanaście dni mogli poczuć się wolni od niemieckiego terroru.

Każda kolejna rocznica Powstania Warszawskiego jest okazją, by spojrzeć na tamte wydarzenia z nowej perspektywy.

Ołdakowski mówił także o tym, że pamięć o Powstaniu nie ogranicza się do oddawania hołdu bohaterom. Pozwala również zrozumieć, jak ich decyzje i doświadczenia wpłynęły na tożsamość współczesnej Warszawy. Dla mieszkańców oznacza to spojrzenie na historię nie tylko przez pryzmat pomników i uroczystości, lecz także miejsc, układu ulic oraz codziennego życia stolicy.

Grzegorz Piątek, historyk architektury, analizował natomiast szanse i problemy związane z odbudową miasta. Przedwojenna Warszawa była gęsto zabudowana i niemal pozbawiona zieleni. Zniszczenia przyniosły katastrofę, ale po 1945 roku architekci i urbaniści otrzymali również możliwość stworzenia innego układu stolicy.

Odbudowa była więc jednocześnie aktem ratowania i projektowania przyszłości.

Rozmowa dotyczyła napięcia między zachowaniem ciągłości miasta a naprawą problemów odziedziczonych po XIX wieku. Odtwarzano symbole i najważniejsze fragmenty dawnej Warszawy, a jednocześnie planowano przestrzeń na nowo. To właśnie dlatego historia Powstania pozostaje obecna nie tylko w muzeach, ale także w wyglądzie ulic i dzielnic.

„Warszawa Mówi” jest dostępne na kilku platformach

Najnowszy odcinek o doświadczeniach kobiet, a także rozmowy o życiu przed Powstaniem i odbudowie stolicy można znaleźć:

na miejskiej stronie internetowej,
na miejskim kanale YouTube @miastostolecznewarszawa,
na platformach Spotify i Apple Podcasts.

Zestawienie tych trzech rozmów pozwala spojrzeć na wydarzenia z 1944 roku z różnych stron – przez codzienność kobiet i dzieci, atmosferę Warszawy przed wybuchem walk oraz decyzje dotyczące jej powojennego kształtu.

na podstawie: UMS Warszawa.

Autor: Redakcja Echo Warszawy