Papier pod ochroną nauki. BN i NCBJ sprawdzą moc wiązki elektronów

W świecie starych książek i dokumentów pojawia się technologia rodem z laboratoriów fizyki. Biblioteka Narodowa razem z Narodowym Centrum Badań Jądrowych chce sprawdzić, czy sterylizacja radiacyjna wiązką elektronów pomoże chronić papierowe zbiory przed pleśnią i innymi mikroorganizmami. 📚🔬

• Biblioteka Narodowa i Narodowe Centrum Badań Jądrowych łączą siły
• Zbiory potrzebują nowych sposobów ochrony przed pleśnią
• Naukowcy najpierw sprawdzą papier, potem zdecydują o dalszych badaniach

Biblioteka Narodowa i Narodowe Centrum Badań Jądrowych łączą siły

2 września 2026 roku dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej, oraz prof. dr hab. inż. Jakub Kupecki, dyrektor Narodowego Centrum Badań Jądrowych, podpisali list intencyjny dotyczący współpracy badawczej.

Pierwszy etap będzie miał charakter rozpoznawczy. Eksperci obu instytucji sprawdzą, jak promieniowanie oddziałuje na grzyby pleśniowe oraz czy wpływa na fizyczne właściwości papieru. Chodzi o znalezienie rozwiązania, które mogłoby w przyszłości wesprzeć ochronę książek, rękopisów i innych materiałów bibliotecznych.

To ważne, bo zabezpieczanie zbiorów coraz trudniej opierać na dotychczasowych metodach chemicznych.

Zbiory potrzebują nowych sposobów ochrony przed pleśnią

Dotychczas w fumigacji zbiorów bibliotecznych, muzealnych i archiwalnych stosowano tlenek etylenu. Zgodnie z Decyzją Wykonawczą Komisji (UE) 2025/1074 z 2 czerwca 2025 roku jego używanie zostało zakazane. Biblioteki i archiwa muszą więc szukać innych technologii, które będą skuteczne, a zarazem bezpieczniejsze dla ludzi i środowiska.

Ryzyko biologicznego niszczenia papieru może dodatkowo rosnąć wraz ze zmianami klimatu. Ulewy, podtopienia i powodzie tworzą warunki sprzyjające rozwojowi pleśni, a zawilgocone zbiory wymagają szybkiej i dobrze dobranej dezynfekcji.

Naukowcy najpierw sprawdzą papier, potem zdecydują o dalszych badaniach

Wiązka elektronów nie jest jeszcze gotową receptą dla bibliotek. Najpierw trzeba ocenić jej skuteczność wobec pleśni oraz ustalić, czy napromienianie nie osłabia papieru ani nie zmienia jego właściwości. To szczególnie istotne w przypadku obiektów zabytkowych, których nie da się zastąpić nowym egzemplarzem.

Wyniki tych wstępnych analiz zdecydują, czy warto rozpocząć pogłębione projekty badawcze. Podpisane porozumienie otwiera więc etap testów, od którego może zależeć przyszłość ochrony polskiego dziedzictwa piśmiennego.

na podstawie: BN Warszawa.