Nowe Oświecenie na Ursynowie. O inteligencji, AI i odpowiedzialności

Od 17 do 24 października 2026 roku w Ursynowskim Centrum Kultury „Alternatywy” odbędzie się 5. Festiwal Nowe Oświecenie. Tegoroczna edycja pod hasłem „Co dalej z inteligencją?” połączy debaty, kino, literaturę, teatr, muzykę i wydarzenia dla dzieci. Wstęp na dyskusje i debaty jest bezpłatny (obowiązują wejściówki).

Przez osiem dni w „Alternatywach” spotkają się przedstawiciele nauki, kultury, mediów i życia publicznego. Wśród zaproszonych gości są m.in. Aleksander Kwaśniewski, Jerzy Skolimowski, Magdalena Środa, Marek Bieńczyk, Stefan Chwin, Sylwia Czubkowska, Artur Domosławski, Natalia Hatalska, Katarzyna Janowska, Małgorzata Lebda, Chris Niedenthal, Małgorzata Rejmer, Jan Sowa, Kazimiera Szczuka, Witold Szabłowski, Karolina Wigura i Bartosz Węglarczyk.

Trzy znaczenia inteligencji

Program wyrasta z pytania o to, czym dziś jest inteligencja. Organizatorzy przyjrzą się jej jako warstwie społecznej związanej z wykształceniem, etosem i odpowiedzialnością za wspólnotę. Osobny temat stanowi inteligencja jako zdolność rozumienia i twórczego zmieniania świata, a także sztuczna inteligencja oraz jej wpływ na naukę, kulturę, media, prawo i codzienne życie.

Inteligencja była w Polsce czymś więcej niż określeniem ludzi posiadających wykształcenie. Wiązała się z pewną postawą: odpowiedzialnością za wspólnotę, potrzebą uczestniczenia w życiu publicznym, przekonaniem, że wiedza zobowiązuje. Dziś chcemy zapytać, co pozostało z tego etosu i czy jest on nam jeszcze potrzebny

– mówi dr Krzysztof Czubaszek, twórca i dyrektor programowy festiwalu oraz dyrektor Ursynowskiego Centrum Kultury „Alternatywy”.

Rozmowy o historii i przemianach polskiej inteligencji rozpoczną spotkania „Dzieje i zmierzch polskiej inteligencji” z udziałem Macieja Janowskiego, Janusza Majcherka i Wawrzyńca Rymkiewicza oraz „Inteligencja czy klasa średnia? Co się zmieniło?”, w którym wystąpią Magdalena Środa, Piotr Kulas i Tomasz Nałęcz.

Sztuczna inteligencja będzie tematem debaty „AI – rewolucja czy zagrożenie” z Włodzisławem Duchem, Natalią Hatalską, Agatą Kaźmierską i Igorem Protasowickim. Katarzyna Janowska, Piotr Mucharski i Bartosz Węglarczyk porozmawiają o cyfrowej rewolucji w mediach, a Edgar Bąk, Marek Bieńczyk i Olga Drenda zastanowią się nad twórczością w epoce algorytmów. Zaplanowano także spotkania o relacji AI z religią oraz o wykorzystaniu sztucznej inteligencji w systemie sprawiedliwości.

W programie znalazły się również rozmowy o Zygmuncie Baumanie i Leszku Kołakowskim, które przeprowadzą Artur Domosławski i Zbigniew Mentzel, oraz o Marii Janion, Jadwidze Staniszkis, Barbarze Skardze i Hannah Arendt – z udziałem Kazimiery Szczuki, Jacka Migasińskiego i Krzysztofa Katkowskiego.

Kino, teatr i rozmowy po seansach

Festiwalowy cykl filmowy połączy projekcje z dyskusjami o odpowiedzialności intelektualistów, kompromisach, pamięci, winie, oporze wobec totalitaryzmu i niezależności artysty. Publiczność zobaczy „Przesłuchanie” Ryszarda Bugajskiego, „Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa, „Idę” Pawła Pawlikowskiego, „Dantona” Andrzeja Wajdy oraz „Eroicę” Andrzeja Munka.

Po projekcjach rozmawiać będą m.in. Małgorzata Lebda, Małgorzata Rejmer, Krzysztof Siwczyk, Karolina Wigura, Piotr Cywiński, Jan Sowa, Maciej Gdula, Witold Szabłowski, Janusz Kapusta i Chris Niedenthal.

Finałowe rozmowy obejmą pytania „Która inteligencja będzie najważniejsza w nowym świecie?” oraz „Jaka inteligencja jest nam potrzebna?”. W pierwszej dyskusji wezmą udział Edwin Bendyk, Justyna Bargielska, Sylwia Czubkowska i Bartosz Naskręcki, w drugiej – Agata Bielik-Robson, Paweł Musiałek i Przemysław Sadura. Stefan Chwin i Eliza Kącka porozmawiają o związkach kultury z inteligencją.

Jednym z wydarzeń finałowego dnia będzie spotkanie „Droga do życiowej mądrości” z Aleksandrem Kwaśniewskim, prowadzone przez Konrada Piaseckiego. Rozmowa ma dotyczyć odpowiedzialności, autorytetu, sukcesów i porażek oraz zmieniającego się z wiekiem spojrzenia na własne wybory.

Nie zależy nam na tym, żeby po ośmiu dniach festiwalu ogłosić jedną odpowiedź. Festiwal Nowe Oświecenie powstał po to, by spotykały się tutaj różne poglądy i sposoby myślenia. Chcemy rozmawiać także wtedy, gdy się nie zgadzamy. W świecie szybkich ocen i zamykania się we własnych bańkach sama możliwość spokojnej, pogłębionej rozmowy staje się wartością

– podkreśla Krzysztof Czubaszek.

Skolimowski, Mazolewski Quintet i Andrzej Poniedzielski

17 października zostanie otwarta wystawa „Jerzy Skolimowski – reżyser, malarz”, pokazująca mniej znany wymiar twórczości reżysera. Tego samego dnia Sebastian Smoliński poprowadzi spotkanie „Poza kadrem. Jerzy Skolimowski – kino, sztuka, życie”.

Otwarcie zwieńczy koncert Mazolewski Quintet „Live Spirit I”. W kolejnych dniach zaplanowano spektakl „Kopenhaga” Michaela Frayna w reżyserii Adama Opatowicza, z Renatą Dancewicz, Wojciechem Kalarusem i Karolem Wróblewskim, a także monodram Anny Seniuk „Księga ziół, czyli stand-up na siedząco”. 24 października festiwal zakończy koncert „Live?” Andrzeja Poniedzielskiego, przygotowany z okazji 50-lecia jego pracy artystycznej. Artyście towarzyszyć będą zaproszeni goście i zespół pod kierownictwem Pawła Jabłońskiego.

Dzieci znajdą w programie warsztaty rozwijające ciekawość świata, kreatywność, samodzielne myślenie i umiejętność interpretowania rzeczywistości. Przewidziano wydarzenia rodzinne oraz zajęcia dla zorganizowanych grup przedszkolnych i szkolnych.

5. Festiwal Nowe Oświecenie odbędzie się od 17 do 24 października 2026 roku w Ursynowskim Centrum Kultury „Alternatywy” przy ul. Indiry Gandhi 9 w Warszawie. Dyskusje, debaty, projekcje filmowe i wydarzenia dla dzieci są bezpłatne; grupy zorganizowane obowiązują zapisy. Wybrane koncerty i spektakle będą biletowane. Festiwal objęli honorowym patronatem Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Prezydent m.st. Warszawy Rafał Trzaskowski oraz Marszałek Województwa Mazowieckiego Adam Struzik.