Z Grazu do Warszawy: Biblioteka Narodowa pokazuje, jak ocalić esperanto

Esperanto ma warszawski rodowód, ale jego dziedzictwo rozsiane jest po całym świecie. Właśnie dlatego głos Biblioteki Narodowej wybrzmiał tak mocno podczas międzynarodowego spotkania, gdzie rozmowa o katalogach i sztucznej inteligencji szybko stała się rozmową o pamięci języka.

• 111. Światowy Kongres Esperanto otworzył drzwi do ważnej kolekcji
• Katalogowanie buduje coś więcej niż porządek na półkach
• Biblioteka Hectora Hodlera pomaga opowiedzieć historię języka

111. Światowy Kongres Esperanto otworzył drzwi do ważnej kolekcji

Od 1 do 8 sierpnia 2026 roku w Grazu w Austrii spotkali się uczestnicy 111. Światowego Kongresu Esperanto. Przyjechało ich ponad tysiąc, z przeszło sześćdziesięciu krajów. Tegoroczny temat - wolontariat na rzecz zrównoważonego rozwoju - nawiązywał do ogłoszonego przez ONZ Międzynarodowego Roku Wolontariatu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2026.

Wśród kongresowych wystąpień znalazła się prezentacja Gabrieli Skoniecznej z Biblioteki Narodowej. Po raz pierwszy publicznie opowiedziała ona środowisku esperanckiemu o pracach nad Biblioteką Hectora Hodlera, przejętą przez Narodową Książnicę w 2023 roku.

Dla esperantystów to wiadomość szczególna. Przez ponad sto lat społeczność związana z tym zbiorem troszczyła się o jego zachowanie, a teraz kolekcja jest systematycznie opracowywana i stopniowo udostępniana w coraz szerszym zakresie. 📚

Katalogowanie buduje coś więcej niż porządek na półkach

Najważniejszym tematem wystąpienia było opracowanie zbioru. To właśnie od katalogowania zależy, czy książki i dokumenty da się łatwo odnaleźć, wykorzystać w badaniach i udostępnić kolejnym odbiorcom.

Biblioteka Narodowa wspiera ten proces narzędziami sztucznej inteligencji, które pomagają przygotowywać rekordy biblioteczne. Rozwiązanie zainteresowało szczególnie instytucje opiekujące się zbiorami w językach słabiej obecnych w cyfrowym obiegu. W ich przypadku podobne technologie dopiero zaczynają powstawać.

Nie chodzi jednak wyłącznie o technikę. Katalog może działać jak rozbudowana baza danych, a dobrze opisany zbiór staje się zapleczem dla naukowców, tłumaczy i wszystkich, którzy chcą lepiej poznać kulturę esperanta. 🤖

Biblioteka Hectora Hodlera pomaga opowiedzieć historię języka

Esperanto jest znane modelom językowym przede wszystkim od strony gramatyki. Jego kultura pozostaje znacznie słabiej obecna w danych, na których te modele się uczą - stanowi mniej niż 0,005 proc. danych treningowych większości LLM, czyli dużych modeli językowych.

Dlatego opracowanie esperanckich zbiorów ma podwójne znaczenie. Z jednej strony chroni materialne dziedzictwo, z drugiej tworzy infrastrukturę, dzięki której można prowadzić rzetelne badania nad językiem i jego dorobkiem.

Wystąpienie Gabrieli Skoniecznej odbyło się podczas 48. Konferencji Esperantologicznej, zorganizowanej w ramach kongresu przez Centrum Badań i Dokumentacji nad Światowymi Problemami Językowymi. Tegoroczna konferencja skupiała się na bibliotekach, archiwach, ochronie dziedzictwa, sprawiedliwości językowej, interlingwistyce i polityce językowej.

Reakcje uczestników pokazały, że działania Biblioteki Narodowej są ważne daleko poza Warszawą. Esperanto powstało właśnie tutaj w 1887 roku, a dziś jego historia zyskuje nowe narzędzia ochrony - od katalogów po sztuczną inteligencję. 🌍

na podstawie: Biblioteka Narodowa Warszawa.