Rosyjski nacjonalizm na wsi chełmskiej - jak propaganda kształtowała tożsamość?

W czytelni Biblioteki Narodowej na Krakowskim Przedmieściu powraca duch XIX-wiecznego Podlasia. Tam, gdzie dziś spokojnie przewracamy strony, kiedyś rozgrywała się zaciekła walka o umysły chłopskie - z pismem, które udawało się im poświęcić.

• “Jeden Bóg, jeden Car, jedna ojczyzna” - hasło, które zmieniało mapę duszy
• Jak się robiło „Rosjan” z unitów - trzy tajemnice redakcji
• Zapisy trwają - historia, która dotyczy nas wszystkich

“Jeden Bóg, jeden Car, jedna ojczyzna” - hasło, które zmieniało mapę duszy

We wtorek 9 czerwca 2026 roku o godzinie 14 dr Maria M. Przeciszewska z Biblioteki Narodowej odsłoni mechanizmy rosyjskiego nacjonalizmu integralnego. Jej referat zatytułowany „Jeden Bóg, jeden Car, jedna ojczyzna” przyjrzy się dwutygodnikowi „Beseda” - periodykowi, który w latach 1886–1906 docierał do wsi Chełmszczyzny i Podlasia z bardzo konkretnym zadaniem.

Pismo nie było neutralnym źródłem informacji. Redakcja budowała „geografię wyobrażoną” - przestrzeń ideologiczną, w której rdzenni Rusini stawali się Rosjanami, a prawosławie stawało się wyznacznikiem narodowości. Trzy filary tej konstrukcji: religijny, etniczny i historyczny splatały się w narrację, która chełmską ziemię przemianowywała na „odwieczną Rosję”.

Jak się robiło „Rosjan” z unitów - trzy tajemnice redakcji

„Beseda” operowała na trzech frontach jednocześnie. Po pierwsze - kreśliła mapę mentalną, gdzie granice „rosyjskości” były jasne, a wszystko poza nimi - obce. Po drugie - ożywiała „rosyjskie miejsca pamięci”, znakując przestrzeń Chełmszczyzny jako „Zabuże”, ziemię za Bugiem, która zawsze (według tej wersji) należała do wschodniego świata.

Po trzecie - i tu zaskakuje pragmatyzm propagandy - pismo wcielało się w doradcę rolniczego i oświatowego. Akt uwłaszczenia chłopów z 19 lutego 1864 roku (kalendarz juliański) stał się „mitem założycielskim” legitymizującym władzę carską. Obok tego - praktyczne porady rolnicze, walka z alkoholizmem, analfabetyzmem, a nade wszystko lista lektur. Bo wierzono, że to właśnie literatura piękna „odkryje” chłopom ich rosyjską duszę.

„To zadanie miało szczególnie doniosłe znaczenie, ponieważ właśnie literatura piękna stanowiła klucz do «odkrycia» rosyjskiej tożsamości narodowej przez chłopskich czytelników” - czytamy w opisie seminarium.

Zapisy trwają - historia, która dotyczy nas wszystkich

Otwarte Seminaria Biblioteki Narodowej to cykl, w którym naukowe badania spotykają się z ciekawością mieszkańców. Dr Przeciszewska przybliży nie tylko mechanizmy XIX-wiecznej propagandy, ale też pokaże, jak czytanie - nawet to ideologicznie sterowane - może stać się narzędziem kształtowania tożsamości.

Gdzie: Biblioteka Narodowa, sala seminaryjna
Kiedy: 9 czerwca 2026, godzina 14:00
Wstęp: wolny, wymagana wcześniejsza rejestracja przez formularz na stronie BN

Warto przyjść - nie tylko dla historii Chełmszczyzny, ale dla zrozumienia, jak działała (i działa) maszyna narodowej narracji. 📚

na podstawie: Biblioteka Narodowa Warszawa.