Pod Domem pod Orłami odkryto powstańczy cmentarz. Zachowała się tylko jedna wskazówka

Podczas przebudowy kwartału Złota–Zgoda robotnicy natrafili na szczątki osób pochowanych przed Domem pod Orłami. Był tam tymczasowy cmentarz ofiar bombardowania Filharmonii Warszawskiej, a później miejsce zostało przykryte kolejnymi warstwami historii. Wśród odnalezionych przedmiotów były butelki z kartkami zawierającymi dane zmarłych. Z papieru dało się odczytać tylko jedno imię – Wanda.

• Przed gmachem banku chowano ofiary wojny
• Pod Domem pod Orłami wcześniej działał szpitalny cmentarz
• Dom pod Orłami przetrwał wojnę i napad na gotówkę
• Przebudowa odsłoniła także piwnice i dawną stację transformatorową

Przed gmachem banku chowano ofiary wojny

Szczątki odkryto w 2024 roku na placu przed Domem pod Orłami. To miejsce służyło jako tymczasowa kwatera już podczas oblężenia Warszawy w 1939 roku. Część pochówków prawdopodobnie ekshumowano w czasie okupacji niemieckiej, jednak teren ponownie wykorzystano podczas Powstania Warszawskiego.

Po bombardowaniu Filharmonii Warszawskiej chowano tam cywilne ofiary. Pogrzeb odbył się 28 sierpnia 1944 roku. Zbiorową mogiłę, zgromadzonych ludzi i księdza odprawiającego ceremonię uwieczniono na fotografiach przechowywanych w Muzeum Powstania Warszawskiego.

Po wojnie przeprowadzano ekshumacje. Nie wiadomo, dlaczego część szczątków pozostała na miejscu. Ciała ułożono w uporządkowany sposób, a przy nich znajdowały się butelki z kartkami zawierającymi informacje o zmarłych. Papier z czasem wyblakł. Zachowało się tylko jedno możliwe do odczytania imię – Wanda.

Odnalezione szczątki pochowano ponownie na Cmentarzu Powstańców Warszawy, w kwaterze 25. Był to uroczysty pochówek ofiar Powstania Warszawskiego, choć ich pierwszy pogrzeb odbył się w warunkach wojennych, przed jednym z najbardziej rozpoznawalnych gmachów przedwojennego Śródmieścia.

Pod Domem pod Orłami wcześniej działał szpitalny cmentarz

Powstańcza mogiła nie była jedynym śladem pochówków w tej części Warszawy. Przy dzisiejszej ulicy Sienkiewicza znajdował się dawniej kompleks Szpitala Generalnego Dzieciątka Jezus. Jego początki sięgają 1732 roku, kiedy ksiądz Gabriel Baudouin założył Dom Podrzutków dla porzuconych dzieci.

W połowie XVIII wieku instytucję przeniesiono w okolice ówczesnego placu Wareckiego, obecnie placu Powstańców Warszawy. Dom Podrzutków połączono ze Szpitalem Generalnym, w którym leczono ubogich i kobiety w ciąży. Na terenie rozległego zespołu działały także między innymi:

• teatr anatomiczny,
• prosektorium,
• kaplica,
• cmentarz.

Cmentarz zamknięto pod koniec XVIII wieku. Wraz z rozwojem zabudowy dawne obrzeża miasta znalazły się w gęsto zabudowanym centrum. Na przełomie XIX i XX wieku szpital przeniesiono na ulicę Lindleya, gdzie jako Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus działa do dziś.

Dawne zabudowania przy placu Wareckim rozebrano, a teren podzielono na działki. W 1902 roku wytyczono ulice odpowiadające dzisiejszym ulicom Moniuszki, Sienkiewicza i Boduena, a ulicę Jasną przedłużono do Zgody. W miejscu dawnego prosektorium i kaplicy pogrzebowej powstał później Dom pod Orłami.

Dom pod Orłami przetrwał wojnę i napad na gotówkę

Gmach Banku Towarzystw Spółdzielczych wzniesiono w latach 1912–1917 według projektu Jana Heuricha młodszego. Za dekorację rzeźbiarską odpowiadał Zygmunt Otto. Nazwa budynku pochodzi od orłów z rozpostartymi skrzydłami, umieszczonych na dwóch wieżach.

W 1944 roku budynek został zniszczony. Odbudowa trwała w latach 1948–1950. Projekt Barbary Brukalskiej zakładał nie tylko odtworzenie gmachu, lecz także jego powiększenie i częściową zmianę układu. Wnętrza zaprojektowano właściwie od nowa.

„Budynek uznawany jest za najwybitniejsze dzieło polskiej architektury wczesnomodernistycznej i jedną z najlepszych realizacji tego okresu w Europie” – napisał Jarosław Zieliński w jednym z tomów swojego „Atlasu…”.

W grudniu 1964 roku przed Domem pod Orłami doszło do napadu na III Oddział Narodowego Banku Polskiego. Złodzieje zabrali ponad 1,3 miliona złotych, a podczas ataku zginęło dwóch strażników. Rok później gmach wpisano do rejestru zabytków.

Ochroną konserwatorską objęto również kolejne obiekty w sąsiedztwie. Kamienica Maksymiliana Harczyka przy skrzyżowaniu Jasnej i Sienkiewicza trafiła do rejestru w 2007 roku. W 2019 roku wpisano do niego ocalałą reprezentacyjną klatkę schodową dawnego Domu Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja” przy Marszałkowskiej 124. Trzy lata później ochroną objęto także gmach Filharmonii Narodowej przy Jasnej 5.

Przebudowa odsłoniła także piwnice i dawną stację transformatorową

Prace w kwartale Złota–Zgoda przyniosły więcej odkryć. Przy ulicy Sienkiewicza znaleziono pozostałości związane z dawnym Szpitalem Dzieciątka Jezus, a także mury przedwojennych kamienic. Wśród nich były wyjątkowe piwnice, które mogły służyć jako magazyny wydawnictwa Gebethnera i Wolffa. Archeolodzy natrafili również na kości zwierzęce, naczynia ceramiczne i przedmioty domowego wyposażenia.

W rejonie skrzyżowania Sienkiewicza i Marszałkowskiej odkryto studzienkę wejściową do starej stacji transformatorowej, zbudowanej około 1914 roku. Z kolei w miejscu dawnego parkingu na placu Młynarskiego odsłonięto fundamenty kamienicy. W jej wnętrzu znaleziono przedmioty należące prawdopodobnie do dawnych mieszkańców, a część znalezisk mogła pochodzić z Filharmonii.

Ulice Złota i Zgoda są już otwarte, natomiast prace koncentrują się w otoczeniu Filharmonii Narodowej. Historia tego kwartału pokazuje, że podczas przebudowy śródmiejskich ulic można natrafić nie tylko na mury dawnej zabudowy, lecz także na ślady szpitala, wojennych pochówków i codziennego życia mieszkańców. Dlatego każde kolejne odkrycie wymaga sprawdzenia, opisania i zabezpieczenia, zanim teren zostanie ponownie udostępniony.

na podstawie: ZDM Warszawa.